Wystawa czynna: 13 listopada \u2013 29 grudnia 2009, bud. C<\/p>\n
Synagoga Remuh znajduje si\u0119 na Kazimierzu w Krakowie, przy ulicy Szerokiej 40. Wraz z przylegaj\u0105cym do niej starym cmentarzem tworz\u0105 unikalny i bezcenny zesp\u00f3\u0142 \u017cydowskiej architektury i sztuki sakralnej si\u0119gaj\u0105cy XVI wieku. Jej obecna nazwa wywodzi si\u0119 od hebrajskiego akronimu ReMU, Rabi-Mosze, kt\u00f3rym w stosunku do Moj\u017cesza Isserlesa (zm. 1572 r.) pos\u0142ugiwali si\u0119 cz\u0142onkowie gminy. By\u0142 to najs\u0142ynniejszy \u017cydowski uczony w Polsce, naczelny rabin krakowskiej gminy \u017cydowskiej i rektor krakowskiej jesziwy. Gr\u00f3b Moszego znajduje si\u0119 na cmentarzu tu\u017c przy synagodze. Miejsce to uchodzi za cudowne, a wiara w moc rabina by\u0142a tak powszechna, i\u017c nawet Niemcy w czasie II wojny \u015bwiatowej pozostawili nagrobek nietkni\u0119ty, obawiaj\u0105c si\u0119 kl\u0105twy. Rokrocznie pielgrzymuj\u0105 do niego \u017bydzi z ca\u0142ego \u015bwiata, pozostawiaj\u0105c wok\u00f3\u0142 macewy karteczki z pro\u015bbami, wierz\u0105c, \u017ce te zostan\u0105 wys\u0142uchane i spe\u0142nione. Dla nich jest on kim\u015b ci\u0105gle \u017cywym \u2013 po dzi\u015b dzie\u0144 bowiem kieruj\u0105 si\u0119 spisanymi przez niego zaleceniami w ka\u017cdej chwili swojego \u017cycia. Na jego nagrobku napisano: MiMosze ad Mosze lo kam keMosze beIsrael \u2013 \u201eOd Moj\u017cesza do Moj\u017cesza nie powsta\u0142 nikt taki jak ten Moj\u017cesz w Izraelu\u201d, co stanowi oczywiste nawi\u0105zanie do ko\u0144cowych s\u0142\u00f3w Tory (Ksi\u0119ga Dwarim [Powt\u00f3rzonego Prawa] 34:10), m\u00f3wi\u0105cych, \u017ce nie powsta\u0142 wi\u0119cej w Izraelu prorok podobny do Moj\u017cesza. Taki sam napis znajdowa\u0142 si\u0119 kiedy\u015b na domniemanym grobie RaMBaMa \u2013 rabina Mosze ben Majmona \u2013 Majmonidesa w Twerii (Tyberiadzie) nad Jeziorem Galilejskim. Jak z tego widzimy, polscy \u017bydzi por\u00f3wnywali Moj\u017cesza Isserlesa z Moj\u017ceszem Majmonidesem, a po\u015brednio tak\u017ce z Mosze Rabenu (\u201eMoj\u017cesz \u2013 nasz Nauczyciel\u201d) z biblijnym Moj\u017ceszem \u2013 przyw\u00f3dc\u0105 narodu \u017cydowskiego, kt\u00f3ry wyprowadzi\u0142 go z niewoli egipskiej. Wielki rabin Moj\u017cesz Isserles tak pisa\u0142 w XVI w. o Polsce: \u201eW tym kraju nie ma do nas tak srogiej nienawi\u015bci jak w Niemczech. Niech to trwa a\u017c do nadej\u015bcia Mesjasza… Gdyby Pan nie da\u0142 nam takiej ziemi jako miejsca schronienia, los Izraela by\u0142by istotnie nie do zniesienia\u201d. Obecnie synagoga jest jedynym \u017cydowskim domem modlitwy w Krakowie, w kt\u00f3rym regularnie odbywaj\u0105 si\u0119 nabo\u017ce\u0144stwa. Na murze dziedzi\u0144ca znajduj\u0105 si\u0119 liczne tablice upami\u0119tniaj\u0105ce zas\u0142u\u017conych, jak i zabitych podczas II wojny \u015bwiatowej krakowskich \u017byd\u00f3w. Do synagogi przylega r\u00f3wnie\u017c dom dozorcy i geniza. Krakowski Kazimierz budzi\u0142 moj\u0105 fascynacj\u0119 od wczesnego dzieci\u0144stwa, kiedy w latach 60. przychodzi\u0142em na ulic\u0119 Szerok\u0105 wraz z mam\u0105 do mieszkaj\u0105cych tam w\u00f3jostwa. Chocia\u017c dzielnica ta by\u0142a wtedy mocno zniszczona i zaniedbana, to ch\u0119tnie urz\u0105dza\u0142em tam w\u0119dr\u00f3wki, a zagl\u0105danie ukradkiem na ma\u0142e podw\u00f3rka, w r\u00f3\u017cne zau\u0142ki i zakamarki, sprawia\u0142o mi pewnego rodzaju przyjemno\u015b\u0107. Pomimo trwaj\u0105cych prac konserwatorskich w synagodze i przyleg\u0142ym cmentarzu, udawa\u0142o mi si\u0119 tam czasem wej\u015b\u0107 i popatrze\u0107 na zabytki, szczeg\u00f3lnie za\u015b na macewy. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich by\u0142a wyra\u017anie nadszarpni\u0119ta z\u0119bem czasu, a na dodatek w okresie wojny mn\u00f3stwo z nich zosta\u0142o zdewastowanych i rozbitych. Te, kt\u00f3re przetrwa\u0142y katastrof\u0119 dziejow\u0105 oraz warunki pogodowe, dzi\u015b zachwycaj\u0105 swym swoistym pi\u0119knem. S\u0105 to prostok\u0105tne p\u0142yty kamienne zako\u0144czone lini\u0105 prost\u0105, tr\u00f3jk\u0105tem lub p\u00f3\u0142kolem, kt\u00f3rych g\u00f3rn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wype\u0142nia p\u0142askorze\u017aba, doln\u0105 za\u015b inskrypcja (epitafium). P\u0142askorze\u017aby te maj\u0105 znaczenie nie tylko dekoracyjne, lecz tak\u017ce symboliczne \u2013 jej elementy przedstawiaj\u0105 w spos\u00f3b mniej lub bardziej oczywisty r\u00f3\u017cne cechy zmar\u0142ego. Z biegiem czasu nadawano macewom coraz bardziej z\u0142o\u017con\u0105 form\u0119 architektoniczn\u0105, z gzymsami, kolumnami i wn\u0119kami. Przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 im uwa\u017cnie odkrywa\u0142em w nich wiele takich motyw\u00f3w i liter, kt\u00f3rych znaczenia nie rozumia\u0142em ale pobudza\u0142y one moj\u0105 wyobra\u017ani\u0119 wzmocnion\u0105 intuicj\u0105 oraz atmosfer\u0105 tego niezwyk\u0142ego miejsca i najbli\u017cszej okolicy. Cho\u0107 wcze\u015bniej nie u\u015bwiadamia\u0142em sobie tego tak wyra\u017anie jak dzisiaj, to prawdopodobnie wtedy \u201euczuli\u0142em\u201d si\u0119 na histori\u0119, zabytki przesz\u0142o\u015bci oraz odnajdywanie w r\u00f3\u017cnych starych przedmiotach okruch\u00f3w wspomnie\u0144 o ludziach, kt\u00f3rych ju\u017c nie ma. W p\u00f3\u017aniejszych latach kiedy dowiadywa\u0142em si\u0119 i czyta\u0142em o pobycie \u017byd\u00f3w na ziemiach Rzeczpospolitej, ich dramatycznej historii, kulturze jidysz i skomplikowanych stosunkach polsko-\u017cydowskich, tamte obrazy sprzed lat wci\u0105\u017c przewija\u0142y si\u0119 w mej pami\u0119ci i nadal w niej pozostaj\u0105. Wyrazem tych zainteresowa\u0144 s\u0105 fotografie utrzymane w nostalgicznym klimacie i specyficznym, zielonkawym kolorycie pokazywane na wystawie \u201eRemuh\u201d. Zosta\u0142y one wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie opracowane przy u\u017cyciu komputera, a wykona\u0142em je w marcu 1986 roku podczas wizyty na tamtejszym cmentarzu kiedy przypadkowo pozna\u0142em widocznych na zdj\u0119ciach \u017byd\u00f3w przyby\u0142ych z pielgrzymk\u0105 z Izraela. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce starszy z nich pochodzi\u0142 ze Stanis\u0142awowa, natomiast m\u0142odszy, jako kilkuletnie dziecko wydosta\u0142 si\u0119 wraz z matk\u0105 z krakowskiego getta i dzi\u0119ki temu ocala\u0142 z Holocaustu. By\u0142 przedstawicielem biura podr\u00f3\u017cy z Tel-Avivu, m\u00f3wi\u0142 \u015bwietnie po polsku, a na moje pytanie komu zawdzi\u0119cza tak dobr\u0105 jego znajomo\u015b\u0107 po up\u0142ywie 40 lat pobytu poza Polsk\u0105, odpowiedzia\u0142, \u017ce cz\u0119sto w tym j\u0119zyku rozmawia w domu ze swoj\u0105 matk\u0105. Po odwiedzeniu przez nich grob\u00f3w, odm\u00f3wieniu modlitw i zrobieniu pami\u0105tkowych zdj\u0119\u0107, zd\u0105\u017cyli\u015bmy uci\u0105\u0107 sobie kr\u00f3tk\u0105 pogaw\u0119dk\u0119, a ja zaproponowa\u0142em, \u017ce dostarcz\u0119 im p\u00f3\u017aniej gotowe odbitki do hotelu. Podczas nast\u0119pnego spotkania w toku rozmowy o ich wra\u017ceniach z objazdowej wycieczki po Polsce, poruszyli\u015bmy jeszcze kilka kwestii historycznych, po\u015br\u00f3d kt\u00f3rych nie zabrak\u0142o takich postaci jak kr\u00f3l Kazimierz Wielki, Esterka, Berek Joselewicz czy Dow Ber Meisels.<\/p>\n
Adam Gryczy\u0144ski<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\t\t