24 listopada \u2013 31 grudnia 2005 r.<\/p>\n
Walery Eljasz Radzikowski (1841-1905), krakowski malarz, rysownik i grafik. Studiowa\u0142 na Wydziale Malarstwa krakowskiej Szko\u0142y Sztuk Pi\u0119knych (w latach 1856-1862) w pracowniach prof. W\u0142. \u0141uszczkiewicza i W. Stattlera, a nast\u0119pnie w Akademii Monachijskiej (1862-1865). W swej tw\u00f3rczo\u015bci malarskiej i graficznej zajmowa\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie tematyk\u0105 historyczn\u0105 oraz przesz\u0142o\u015bci\u0105 i zabytkami Krakowa. Malowa\u0142 portrety kr\u00f3l\u00f3w, bohater\u00f3w narodowych i sceny historyczne. Jego rysunki stanowi\u0142y ilustracje dzie\u0142 i artyku\u0142\u00f3w historycznych wydawanych w \u00f3wczesnych „K\u0142osach” i „Tygodniku Ilustrowanym”. By\u0142 autorem m.in. wydanego w baedekerowskiej formie, przewodnika „Krak\u00f3w dawny czy dzisiejszy” (1902) oraz opracowania „Ubiory ludu w dawnej Polsce i s\u0105siad\u00f3w w rozwoju historycznym” (1898-1905). W roku 1861 po raz pierwszy odwiedzi\u0142 Zakopane i Tatry, wi\u0105\u017c\u0105c z nimi odt\u0105d swoje \u017cycie osobiste i zawodowe. By\u0142 zami\u0142owanym i wytrwa\u0142ym turyst\u0105, autorem licznych opis\u00f3w wycieczek tatrza\u0144skich, przyrody g\u00f3rskiej i ludu Podtatrza, Popularyzowa\u0142 Tatry i G\u00f3ralszczyzn\u0119 wydaj\u0105c m.in. w 1870 „Ilustrowany przewodnik do Tatr i Pienin i Szczawnic”, ksi\u0105\u017ck\u0119, kt\u00f3ra przez blisko p\u00f3\u0142wiecze (kilka wyda\u0144), odegra\u0142a donios\u0142\u0105 rol\u0119 w budzeniu zami\u0142owania do wycieczek w Tatry i Podtatrze, zainteresowania \u017cyciem i losem ludu g\u00f3ralskiego. By\u0142 cz\u0142onkiem powsta\u0142ego w 1874 Towarzystwa Tatrza\u0144skiego, jego d\u0142ugoletnim sekretarzem i propagatorem. Tatrza\u0144ska tw\u00f3rczo\u015b\u0107 artystyczna Walerego Eljasza Radzikowskicgo, to dziesi\u0105tki prac obejmuj\u0105cych: krajobrazy, panoramy, studia rodzajowe z \u017cycia g\u00f3rali i turyst\u00f3w, portrety itd. Obrazy olejne, akwarele, rysunki, miedzioryty i akwaforty stanowi\u0105 dzi\u015b bogat\u0105 spu\u015bcizn\u0119 malarstwa tatrza\u0144skiego „epoki Cha\u0142ubi\u0144skiego”. W latach 90. XIX w., zafascynowany mo\u017cliwo\u015bciami nowej sztuki jaka stawa\u0142a si\u0119 fotografia, Walery Eljasz si\u0119gn\u0105\u0142 po aparat fotograficzny, staj\u0105c si\u0119 bodaj najp\u0142odniejszym z pierwszych fotograf\u00f3w tatrza\u0144skich. W drugiej po\u0142owie XIX w., zacz\u0119to na dobre odkrywa\u0107 uroki Tatr. Coraz liczniej pojawiali si\u0119 w nich tzw. „go\u015bcie”. Wielk\u0105 karier\u0119 zacz\u0119\u0142o robi\u0107 Zakopane. R\u00f3wnocze\u015bnie powsta\u0142o du\u017ce zapotrzebowanie na ilustracj\u0119 tatrza\u0144sk\u0105. Umo\u017cliwia\u0142a ona poznanie tego regionu lub po prostu stanowi\u0142a pami\u0105tk\u0119 utrwalaj\u0105c\u0105 obraz skalistych g\u00f3r, dzikiej przyrody i egzotycznej w\u00f3wczas i modnej g\u00f3ralszczyzny. Pocz\u0105tkowo zaspokajali te potrzeby rysownicy i malarze. Wkr\u00f3tce zawitali w Tatry fotografowie, g\u0142\u00f3wnie zawodowi, opuszczaj\u0105c w sezonie letnim swoje miejskie atelier. Pierwszym by\u0142 zapewne Walery Rzewuski, w\u0142a\u015bciciel znanego zak\u0142adu w Krakowie, kt\u00f3ry fotografowa\u0142 Tatry w 1859 r. Tematami tatrza\u0144skimi zainteresowali si\u0119 oko\u0142o 1860 r., tak\u017ce Meletius Dutkiewicz z Wiednia i Marcin Olszy\u0144ski z Warszawy. Pionierzy fotografii tatrza\u0144skiej borykali si\u0119 ze znacznymi k\u0142opotami wynikaj\u0105cymi z \u00f3wczesnej technologii. Konieczno\u015b\u0107 zabierania ze sob\u0105 w g\u00f3ry ca\u0142ego wyposa\u017cenia laboratoryjnego, ci\u0119\u017ckich kamer, przygotowywanie na miejscu \u015bwiat\u0142oczu\u0142ych klisz szklanych, utrudnia\u0142o dotarcie do ciekawszych krajobrazowo miejsc. R\u00f3wnie\u017c spos\u00f3b reprodukcji fotografii temat\u00f3w ogranicza\u0142 szerok\u0105 popularyzacj\u0119. Pojedyncze fotografie lub kr\u00f3tkie serie zdj\u0119\u0107 z tego okresu, znane s\u0105 dzi\u015b g\u0142\u00f3wnie ze sztych\u00f3w i rysunk\u00f3w, kt\u00f3rym s\u0142u\u017cy\u0142y za wz\u00f3r. W latach 80. XIX w., obok profesjonalist\u00f3w takich jak: Awit Szubert, Stanis\u0142aw Biza\u0144ski, Ignacy i Natan Krieger, otwieraj\u0105cych swoje letnie pracownie w miejscowo\u015bciach uzdrowiskowych, pojawiaj\u0105 si\u0119 pierwsi fotografowie-amatorzy. Doskonalszy sprz\u0119t, nowe metody obr\u00f3bki materia\u0142\u00f3w \u015bwiat\u0142oczu\u0142ych sprawiaj\u0105, \u017ce kamera fotograficzna towarzyszy podczas w\u0119dr\u00f3wek g\u00f3rskimi szlakami, dokumentuje pobyt na letnisku, a cz\u0119sto „mimochodem” lub w spos\u00f3b zgo\u0142a zamierzony utrwala \u017cycie i obyczaje miejscowej ludno\u015bci. Prezentowane na wystawie fotografie Walerego Eljasza Radzikowskiego, wykonane zosta\u0142y w latach 1890-1904. Stanowi\u0105 bodaj najpe\u0142niejszy zbi\u00f3r fotografii po\u015bwi\u0119conej tematyce tatrza\u0144skiej i podhala\u0144skiej ko\u0144ca XIX w. Wykonane zosta\u0142y przez fotografa-amatora \u2013 uczy\u0142 si\u0119 bowiem Walery Eljasz tej sztuki w p\u00f3\u017anym okresie swojego \u017cycia, metod\u0105 pr\u00f3b i b\u0142\u0119d\u00f3w przy ca\u0142ej niedoskona\u0142o\u015bci \u00f3wczesnego sprz\u0119tu i „kosztowno\u015bci bycia fotografem”. Opisa\u0142 zreszt\u0105 swoje sukcesy i techniczne niepowodzenia w swych pami\u0119tnikach, tzw. „Raptularzach tatrza\u0144skich”. Walery Eljasz pozostawi\u0142 po sobie blisko 1100 fotografii o zr\u00f3\u017cnicowanej tematyce. W\u015br\u00f3d nich wyr\u00f3\u017cni\u0107 mo\u017cna cykle: turystyka g\u00f3rska, przewodnictwo, krajobrazy i widoki tatrza\u0144skie, budownictwo Tatr i Podhala, zaj\u0119cia i obyczaje ludu g\u00f3ralskiego, uzdrowisko Zakopane. Wiele z nich zosta\u0142o zreprodukowanych na poczt\u00f3wkach poligraficznych. W latach 1897-1922 wi\u0119kszo\u015b\u0107 wydanych kart o tematyce tatrza\u0144skiej przypisywanych jest Waleremu Eljaszowi. W dziejach poczt\u00f3wki po\u015bwi\u0119conej tej tematyce jest to najwi\u0119ksze osi\u0105gni\u0119cie jednego autora ilustracji kart. Prezentowany wyb\u00f3r fotografii Walerego Eljasza Radzikowskiego stanowi cz\u0119\u015b\u0107 kolekcji 200 szklanych p\u0142yt negatywowych przechowywanych w Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Stanowi\u0105 one najbardziej zwarty fragment rozproszonego dorobku fotograficznego autora.<\/p>\n
Marek Henryk Grabski<\/i><\/p>\n\n\t\t